Tijdzones uitgelegd: zo werkt tijdsverschil, vliegen en je biologische klok

Stap je in het vliegtuig naar Bangkok, dan ‘verlies’ je zomaar vijf tot zes uur. Vlieg je naar Los Angeles, dan krijg je er ineens een halve dag bij. Tijdzones zijn een fascinerend fenomeen voor iedereen die reist: ze zorgen ervoor dat de zon overal ter wereld rond het middaguur op haar hoogste punt staat. Maar hoe zit dat complexe netwerk van onzichtbare lijnen op de aardbol precies in elkaar? Hoe beïnvloeden de zomer- en wintertijd je reisschema en waarom heeft je biologische klok het zo zwaar als je naar het oosten vliegt? We leggen het je uit.

Hoe zitten tijdzones eigenlijk in elkaar?

Om te begrijpen hoe tijd op aarde verdeeld is, moeten we terug naar de basis: de draaiing van de aarde. Onze planeet draait in 24 uur een volledig rondje om haar eigen as. Een cirkel is 360 graden. Verdeel je die 360 graden over 24 uur, dan kom je uit op precies 15 graden per uur.

In een denkbeeldige, perfect geordende wereld zou de aarde dus strak verdeeld zijn in 24 gelijke verticale stroken van 15 graden breed. Elk vakje staat gelijk aan precies één uur verschil.

Wat is de basistijd en wat is het verschil tussen GMT en UTC?

Om de klokken wereldwijd op elkaar af te stemmen, heb je één centraal nulpunt nodig van waaruit je begint te tellen. Dat nulpunt is de denkbeeldige verticale lijn die door de wijk Greenwich in Londen loopt: de nulmeridiaan.

• GMT (Greenwich Mean Time): dit is de klassieke manier van tijdmeten. De klok werd simpelweg gelijkgezet met de stand van de zon boven Greenwich. Omdat de draaiing van de aarde niet élke dag op de milliseconde even snel is, bleek dit op den duur niet nauwkeurig genoeg voor ons moderne digitale tijdperk.
• UTC (Coordinated Universal Time): dit is de moderne opvolger van GMT. UTC meet de tijd niet aan de hand van de zon, maar met ontzettend precieze atoomklokken. Het is geen fysieke tijdzone, maar de wereldwijde ‘basistijd’ waar alle andere tijdzones van afgeleid worden.

Voor jou als reiziger betekenen GMT en UTC in de praktijk precies hetzelfde: het is het nulpunt op de wereldkaart.

Waarom heeft Nederland tijdzone UTC+1 als de nulmeridiaan zo dichtbij loopt?

Als je op de landkaart kijkt, zie je dat de nulmeridiaan vlak langs Nederland loopt (door Engeland en Frankrijk). Geografisch gezien horen wij dus eigenlijk in de nul-zone thuis, net als het Verenigd Koninkrijk.

Dat we toch in de Midden-Europese Tijdzone (UTC+1) zitten — en dus een uur voorlopen op Londen — heeft een historische en praktische reden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog voerde de Duitse bezetter de ‘Midden-Europese Tijd’ in om de klokken gelijk te schakelen met Berlijn. Na de oorlog is dat uit praktische overwegingen zo gebleven: het is voor de handel en het grensverkeer handig om dezelfde tijd te hanteren als onze buurlanden Duitsland, België en een groot deel van het Europese vasteland.

Als een dag 24 uur telt, waarom bestaan er dan meer dan 24 tijdzones?

Reken je mee, dan zou je verwachten dat er precies 24 tijdzones zijn: 12 uur ten westen van de nulmeridiaan (UTC-1 tot UTC-12) en 12 uur ten oosten (UTC+1 tot UTC+12).

Toch zijn er wereldwijd in de praktijk zo’n 38 verschillende tijdzones actief, van UTC-12 tot zelfs UTC+14. Dat komt doordat landen zelf mogen beslissen hoe laat het er is. Zo zijn er landen die met halve uren of kwartieren werken, én zijn er eilandengroepen in de Stille Oceaan die de datumgrens bewust een slinger hebben gegeven om qua datum gelijk te lopen met hun belangrijkste handelspartners.

Waarom lopen de lijnen van tijdzones zo vreemd en kronkelig?

Zie je op een wereldkaart de lijnen van tijdzones lopen, dan valt direct op dat het allesbehalve strakke verticale banen zijn. Tijdzones volgen geregeld landsgrenzen, politieke keuzes en economische belangen.

• Één grote zone voor een reuzenland: heel China beslaat geografisch gezien maar liefst vijf theoretische tijdzones. Toch gebruikt het hele land sinds 1949 slechts één officiële tijd: Beijing-tijd (UTC+8). Het resultaat? In het uiterste westen van China komt de zon in de winter pas rond negen uur ’s ochtends op en wordt het pas ver na middernacht donker.
• Tijdzones als burenruzie: Nepal gebruikt UTC+5:45. Die afwijkende 45 minuten zijn bewust gekozen om zich te onderscheiden van buurland India (UTC+5:30).
• Politieke grenzen in Europa: Spanje ligt geografisch gezien op dezelfde hoogte als Portugal en het Verenigd Koninkrijk en zou dus in de nul-zone horen. Toch heeft Spanje de Midden-Europese Tijd (UTC+1), waardoor het er ’s avonds heel lang licht blijft. Portugal koos er juist bewust voor om wél gelijk te lopen met het Verenigd Koninkrijk. Als je de grens oversteekt van Spanje naar Portugal, moet je klok direct een uur terug, ook al loopt Spanje in het noorden geografisch door boven Portugal.

Hoe werkt de internationale datumgrens (en hoe kun je ’tijdreizen’)?

De datumgrens op de Stille Oceaan (ongeveer op de 180-gradenmeridiaan) is voor veel reizigers een raadsel. Het principe is eigenlijk simpel: als je naar het oosten reist, zet je de klok telkens een uur vooruit. Als je naar het westen reist, zet je de klok telkens een uur terug.

Blijf je maar doorreizen naar het oosten, dan zou je de klok steeds verder vooruit blijven zetten. Om te zorgen dat het aantal dagen op aarde klopt, is er een denkbeeldige streep getrokken midden over de oceaan: de datumgrens.

• Vlieg je van west naar oost over de datumgrens (bijvoorbeeld van Nieuw-Zeeland naar Chili), dan ga je een dag terug in de tijd op de kalender. Je beleeft dezelfde datum dus als het ware twee keer.
• Vlieg je van oost naar west over de datumgrens (bijvoorbeeld van Los Angeles naar Sydney), dan ‘spring’ je een hele dag vooruit op de kalender.

Zo blijf je gezond tijdens een lange vlucht: 5 praktische tips

Waarom bestaat zomer- en wintertijd eigenlijk en waarom is er discussie over?

Alsof het rekenen met tijdzones nog niet ingewikkeld genoeg is, veranderen we in het voorjaar en najaar ook nog de klok. De wintertijd is de ‘echte’, standaardtijd. In de lente zetten we de klok een uur vooruit naar de zomertijd.

Het idee hierachter ontstond tijdens de oliecrisis in de jaren zeventig. Door het ’s avonds langer licht te laten blijven, hoefde de verlichting minder snel aan en zou er energie bespaard worden.

Tegenwoordig is de zomertijd een voortdurende bron van discussie. Uit onderzoeken blijkt dat de energiebesparing in onze moderne maatschappij verwaarloosbaar is, terwijl de halfjaarlijkse klokverschuiving wel ons biologische ritme verstoort. In de Europese Unie wordt al jaren gesproken over het afschaffen van de klokverzetting, maar de lidstaten kunnen het er maar niet over eens worden welke tijd — de permanente zomer- of wintertijd — dan de standaard moet worden.

Waarom gebruiken landen rond de evenaar geen zomertijd?

Landen op of nabij de evenaar doen vrijwel nooit mee aan de zomertijd. De reden is puur praktisch. In landen zoals Ecuador, Kenia of Indonesië varieert de lengte van de dag gedurende het jaar nauwelijks. De zon komt er het hele jaar door rond 06:00 uur op en gaat rond 18:00 uur weer onder.

In Noord-Europa hebben we in de winter hele korte dagen (donker om 17:00 uur) en in de zomer hele lange dagen (licht tot 22:00 uur). Bij ons heeft het schuiven met een uur effect op hoeveel daglicht we ’s avonds meepakken. Rond de evenaar maakt dat ene uur echter vrijwel geen verschil.

Zo slaap je als een pro in het vliegtuig (zelfs op de middelste stoel)

Waarom lijken de vliegtijden op je ticket soms helemaal niet te kloppen?

Boek je een vlucht, dan staan de vertrek- en aankomsttijden op je boeking altijd in de lokale tijd van de betreffende luchthaven. Dit zorgt geregeld voor optische misleiding over de daadwerkelijke vliegduur.

Vliegen naar het westen (schijnbaar ‘korter’ vliegen): vlieg je van Amsterdam naar New York, dan vertrek je bijvoorbeeld om 13:00 uur en land je om 15:30 uur. Het lijkt alsof je maar 2,5 uur in de lucht hebt gezeten, terwijl de werkelijke vliegtijd ruim 8,5 uur is. Omdat het in New York zes uur vroeger is (UTC-5), ‘win’ je die tijd onderweg.

Vliegen naar het oosten (schijnbaar ‘langer’ vliegen): vlieg je terug van New York naar Amsterdam, dan vertrek je ’s avonds om 21:00 uur en land je de volgende ochtend om 10:30 uur. Het lijkt een monstervlucht van 13,5 uur, maar in werkelijkheid zit je precies even lang in het vliegtuig (7,5 uur). Je verliest simpelwegzes uur door de tijdzones.

Wil je precies weten hoe lang je daadwerkelijk in de lucht zit? Kijk op je ticket niet naar de kloktijden, maar zoek naar de vermelding ’totale reistijd’ of ‘vluchtduur’. Die geeft de exacte tijd in uren en minuten aan, ongeacht de tijdzones waar je doorheen vliegt.

Zo overleef je een lange vlucht in economy class

Kun je beter met de tijd mee of tegen de tijd in vliegen?

Reizen tussen tijdzones heeft een directe impact op je lichaam. Maar maakt de richting die je op vliegt echt uit? Absoluut. Vliegen naar het oosten is voor de meeste reizigers aanzienlijk zwaarder dan vliegen naar het westen.

• Reizen naar het westen (met de tijd mee): vlieg je naar Amerika, dan ‘verleng’ je je dag. Je vliegt als het ware achter de zon aan. Voor je biologische klok is het aanzienlijk makkelijker om wat langer wakker te blijven dan om op commando eerder te gaan slapen.
• Reizen naar het oosten (tegen de tijd in): vlieg je richting Azië, dan vlieg je de nacht tegemoet en ‘verlies’ je uren. Je lichaam moet ineens uren eerder naar bed en eerder opstaan.

Gezond op reis: 15 onmisbare tips van voorbereiding tot thuiskomst

Hoe ontstaat een jetlag en hoe kom je er snel vanaf?

Een jetlag ontstaat wanneer je interne biologische klok (het circadiaanse ritme) niet meer synchroon loopt met de lokale tijd op je bestemming. Je lichaam verwacht dat het diep in de nacht is terwijl de zon fel schijnt, met vermoeidheid, concentratieproblemen en spijsverteringsklachten tot gevolg. Als vuistregel geldt dat je lichaam ongeveer één dag nodig heeft om te wennen per overbrugde tijdzone.

Tips om de klap op te vangen en een jetlag te voorkomen:

1. Pas je direct aan. Zet bij het instappen in het vliegtuig je horloge meteen op de lokale tijd van je bestemming en ga direct mee in dat ritme.
2. Zoek het daglicht op. Natuurlijk zonlicht is de sterkste prikkel voor je brein om de productie van melatonine (het slaaphormoon) te onderdrukken. Ben je op je bestemming aangekomen, ga direct naar buiten.
3. Vermijd lange dutjes. Hoe verleidelijk het ook is om bij aankomst direct in bed te duiken: houd vol tot de lokale avond valt. Een kortere powernap van maximaal twintig minuten kan uitkomst bieden.
4. Hydrateer overvloedig. De droge lucht in de vliegtuigcabine versterkt vermoeidheidsklachten. Drink voldoende water en beperk alcohol en cafeïne tijdens de vlucht.

Nooit meer slapeloze nachten op reis: met deze 9 onfeilbare hacks slaap je overal als een roos

Dit artikel werd geschreven door Vellah Bogle, digital contentmanager bij Columbus Travel
Als online redacteur bij Columbus Travel stelt Vellah zichzelf altijd de vraag: ‘Wat willen onze lezers en reizigers nu eigenlijk écht weten?’ Met een Brits-Nederlandse achtergrond reisde ze als kind al de wereld over en die nieuwsgierigheid naar andere culturen en bijzondere verhalen heeft haar nooit meer losgelaten. Tegenwoordig ontdekt ze de wereld met haar gezin, altijd gewapend met haar smartphone en drone om de mooiste beelden vast te leggen. Haar passie naast reizen? Taal!
Deze artikelen schreef Vellah ook voor je

Altijd als eerste op de hoogte van het laatste reisnieuws, de leukste winacties en de beste insidertips? Meld je aan voor de gratis wekelijkse Columbus Travel-nieuwsbrief en/of volg ons op Facebook, Instagram, Linkedin, Spotify en/of YouTube!