De 15 gevaarlijkste haaiensoorten: moet je écht bang zijn om de zee in te gaan op reis?

Elk jaar in de zomerperiode gonst het weer in de media: er zijn blauwe haaien gespot voor de Franse kust of hamerhaaien opgedoken bij de Canarische Eilanden. Veel vakantiegangers durven spontaan hun tenen niet meer in het water te steken. Maar is die angst wel terecht? Hoewel films als Jaws ons de stuipen op het lijf jagen, is de kans op een ontmoeting met een haai minimaal. In deze survivalgids scheiden we de feiten van de fabels: we nemen de vijftien beruchtste haaiensoorten ter wereld onder de loep, kijken wat de harde statistieken nu écht zeggen en leggen uit hoe je een incident eenvoudig voorkomt.

Wereldwijd zwemmen er zo’n vijfhonderd verschillende haaiensoorten rond, waarvan er slechts een handvol daadwerkelijk een risico vormt voor de mens. Het is begrijpelijk dat je je als zwemmer of surfer kwetsbaar voelt in het territorium van een topnavigator van de oceaan. Voordat je je strandvakantie annuleert, is het echter goed om te weten dat veruit de meeste soorten volkomen ongevaarlijk zijn. Met de juiste kennis op zak kun je met een gerust hart de golven trotseren.

Wie een fobie heeft haaien, heeft doorgaans nachtmerries van een monstrueuze mensenhaai die met wijdgesperde bek op hem af komt zwemmen. De witte haai is echter maar een van maar liefst 500 haaiensoorten (!) wereldwijd. Slechts dertig van die soorten hebben ooit een mens gebeten en maar zo’n twaalf soorten vormen daadwerkelijk een gevaar voor de mens. We nemen de beruchtste onder de loep. 

1. De witte haai (Carcharodon carcharias)

• Leefgebied: gematigde en subtropische kustwateren (vooral Zuid-Afrika, Australië, Californië)
• Aantal geregistreerde aanvallen: 351 (waarvan 59 dodelijk)
• Aantal incidenten per jaar: wereldwijd gemiddeld 5 tot 10 meldingen

De witte haai, in de volksmond ook wel de mensenhaai genoemd, heeft veruit de beruchtste reputatie van alle haaiensoorten. Met een lengte tot wel vijf meter en een bek vol gekartelde tanden is dat visueel begrijpelijk, al is de angst door films als Jaws zwaar overdreven. De witte haai jaagt voornamelijk op vette zeezoogdieren zoals zeehonden en zeeleeuwen, waardoor hij ook dicht bij de kust kan komen.

Volgens The International Shark Attack File werden van de 3145 bekende haaienaanvallen wereldwijd tussen 1508 en 2020, er ‘slechts’ 351 toegeschreven aan witte haaien, waarvan 59 met dodelijke afloop. Vrijwel alle aanvallen op mensen zijn het gevolg van een tragische persoonsverwisseling: vanaf de bodem gezien lijkt het silhouet van een surfer op een surfplank sprekend op dat van een zeehond. Ruim 61% van de incidenten treft dan ook surfers; snorkelaars en duikers lopen met slechts 8% amper risico.
Het merendeel van de aanvallen over de jaren vond plaats in de wateren rond Zuid-Afrika, Australië en de westkust van de Verenigde Staten, vooral in Californië. Hoewel ze heel incidenteel in de Middellandse Zee gespot worden, is daar nog nooit een aanval gedocumenteerd.

De witte haai maakt een belangrijk deel uit van het ecosysteem: omdat het een van de weinige zeedieren is die grotere dieren eet, houdt hij de balans en daarmee het ecosysteem in stand en houdt hij de oceanen schoon. 

2. De tijgerhaai (Galeocerdo cuvier)

• Leefgebied: tropische en subtropische wateren (vooral Hawaï, Florida, Bahama’s, Australië)
• Aantal geregistreerde aanvallen: 142 (waarvan 39 dodelijk)
• Aantal incidenten per jaar: wereldwijd gemiddeld 3 tot 6 meldingen

De tijgerhaai dankt zijn naam aan de donkere strepen op zijn flanken en staat bekend als een uiterst nieuwsgierige, opportunistische jager. Ze worden ook wel de ‘vuilnismannen van de zee’ genoemd omdat ze nagenoeg alles doorslikken: van schildpadden en zeevogels tot autobanden en plastic afval. Omdat ze geregeld ondiepe baaien en riviermondingen opzoeken, komen ze relatief vaak in contact met mensen. Een tijgerhaai heeft de neiging om eerst te ‘proeven’ of iets eetbaar is; een verkennende beet van dit dier kan door zijn speciale, ruitvormige tanden helaas direct zware verwondingen veroorzaken.

De tijgerhaai heeft volgens de International Shark Attack File dan ook 142 aanvallen op zijn naam staan, waarvan 39 met dodelijke afloop. Ook hier lopen surfers en watersportbeoefenaars het meeste risico. Desondanks zijn aanvallen door tijgerhaaien uitzonderlijk zeldzaam. De kans om door een tijgerhaai te worden gebeten is kleiner dan de kans om door de bliksem te worden geraakt. 

3. De stierhaai (Carcharhinus leucas)

• Leefgebied: ondiepe kustwateren wereldwijd; kan als enige grote haaiensoort moeiteloos in zoet water overleven
• Aantal geregistreerde aanvallen: 119 (waarvan 26 dodelijk)
• Aantal incidenten per jaar: wereldwijd gemiddeld 4 tot 7 meldingen

De stierhaai is volgens experts misschien wel de gevaarlijkste haai voor zwemmers. Dat komt door zijn unieke biotoop: deze haai kan zijn nieren aanpassen aan zoet water, waardoor hij geregeld honderden kilometers diep in rivieren (zoals de Amazone, de Mississippi en de Zambezi) en zoetwatermeren zwemt. De haaiensoort wijdverspreid in tropische en subtropische wateren wereldwijd, met een hoge concentratie in de Golf van Mexico en langs de oostkust van de Verenigde Staten waaronder Florida en de Bahama’s, evenals in delen van Zuid-Afrika, Australië en Zuid-Amerika. Omdat hij jaagt in troebel, ondiep water vlak bij de oever, bevindt hij zich vaker dan welke haai dan ook op exact dezelfde plekken als badgasten.

De stierhaai heeft een gedrongen bouw, een agressieve aard en een extreem krachtige beet. Ruim 57% van zijn slachtoffers bestaat uit gewone zwemmers en snorkelaars. Toch is de kans op een fatale aanval door een stierhaai kleiner dan de kans om te sterven door een bijensteek. 

Gevaarlijke kwallen op reis (en in Nederland): zo herken je ze en behandel je een kwallensteek

4. De tapietshaai oftewel wobbegong (Orectolobidae)

• Leefgebied: ondiepe riffen rondom Australië en Indonesië
• Aantal geregistreerde aanvallen: 38 (waarvan 0 dodelijk)

De wobbegong is een meester in camouflage. Deze platte haai heeft een schitterend tapijtpatroon en franjes rond zijn bek, waardoor hij perfect opgaat in de rotsachtige zeebodem. Hij verbergt zich meestal tussen rotsen en koraalriffen en gebruikt zijn camouflage om prooi te lokken. Incidenten met wobbegongs gebeuren vrijwel altijd per ongeluk: een wadende toerist of duiker stapt simpelweg op de gecamoufleerde haai. De haai reageert direct met een felle verdedigingsbeet. Gelukkig is hun gifvrije beet nooit fataal.

5. De zandtijgerhaai (Carcharias taurus)

• Leefgebied: subtropische en gematigde wateren nabij riffen, wrakken en zandbanken
• Aantal geregistreerde aanvallen: 36 (waarvan 0 dodelijk)

De zandtijgerhaai (in Australië de grey nurse shark genoemd) ziet er angstaanjagend uit: zijn bek staat altijd een stukje open, waardoor er tientallen vlijmscherpe, naaldachtige tanden naar buiten steken. Toch is dit dier de vriendelijke reus onder de roofvissen. Ze verblijven meestal op de oceaanbodem in de buurt van riffen, scheepswrakken en zandbanken, waar ze jagen op kleine vissen en inktvissen. Ze zijn traag, rustig en absoluut niet agressief richting mensen. De weinige geregistreerde beten vonden bijna allemaal plaats omdat een duiker de haai in het nauw dreef of omdat er met aas werd gevist. Ze zijn te vinden in subtropische en gematigde wateren wereldwijd, met name langs de oostkust van de Verenigde Staten, in de Middellandse Zee, en rond Japan, Australië en Zuid-Afrika.

6. De zwartpunthaai (Carcharhinus limbatus)

• Leefgebied: ondiepe tropische kustwateren (zeer veel voorkomend in Florida)
• Aantal geregistreerde aanvallen: 35 (waarvan 0 fataal)

De zwartpunthaai is herkenbaar aan de gitzwarte tippen op zijn vinnen. Deze soort is van nature erg schuw en vermijdt menselijk contact liever. Omdat ze echter bij voorkeur in de branding en in ondiep water jagen op scholen kleine visjes, jagen ze weleens per ongeluk door de benen van badgasten heen. Dit leidt weleens tot een snelle reflexbeet in een voet of enkel. De verwondingen zijn mild en vrijwel nooit levensbedreigend. De haaiensoort is vooral te vinden in de Atlantische Oceaan, van Massachusetts tot Brazilië en van de Middellandse Zee tot Angola. In de Stille Oceaan komen ze voor van Zuid-Californië tot Ecuador.

Zo overleef je een aanval van wilde dieren: een gedetailleerde gids voor de avontuurlijke reiziger

7. De hamerhaai (Sphyrnidae)

• Leefgebied: wereldwijd in warme, tropische oceanen
• Aantal geregistreerde aanvallen: 18 (waarvan 0 dodelijk)

Met hun unieke T-vormige kop zijn hamerhaaien direct herkenbaar. Ze gebruiken de breedte van hun kop als een soort metaaldetector om elektrische signalen van prooien onder het zand op te vangen. De meeste kleinere hamerhaaiensoorten zijn volkomen ongevaarlijk voor de mens. Alleen de grote hamerhaai (Sphyrna mokarran), die tot wel zes meter lang kan worden, is door zijn omvang en territoriale gedrag een soort die je als duiker met gepaste afstand en respect moet behandelen.
Hamerhaaien zijn te vinden in alle warme oceanen, van kustgebieden tot open water. Ze migreren seizoensgebonden en vaak in grote groepen.

8. De tolhaai/ spinnerhaai (Carcharhinus brevipinna)

• Leefgebied: tropische en warme kustwateren in de Atlantische and Indische Oceaan
• Onuitgelokte aanvallen: 16 (waarvan 0 dodelijk)

De tolhaai dankt zijn naam aan zijn spectaculaire jachttechniek. Hij zwemt met hoge snelheid verticaal door een school vissen omhoog, terwijl hij om zijn as tolt, om vervolgens door het wateroppervlak te breken. Ze zijn erg slank en jagen hoofdzakelijk op kleinere vissen. Omdat ze dicht bij de kust in scholen jagen, komen ze weleens in contact met surfers en zwemmers. Net als hun neefje, de zwartpunthaai, resulteert dit soms in een snelle reflexbeet die uitsluitend milde verwondingen veroorzaakt.

9. De koperhaai (Carcharhinus brachyurus)

• Leefgebied: gematigde en warme kustwateren (veel gezien in Australië en Nieuw-Zeeland)
• Aantal geregistreerde aanvallen: 16 (waarvan 1 dodelijk)

De koperhaai dankt zijn naam aan zijn prachtige bronskleurige rug. Ze zijn te vinden in alle warme kustwateren, van de Atlantische kust van Zuid-Amerika tot het westen van de Indische Oceaan. Het zijn snelle, slanke vissen die geregeld dicht bij de kust en in ondiep water jagen op scholen vis, vaak in grote groepen. Hoewel ze de mens niet als prooi zien, kunnen ze tijdens een zogenaamde feeding frenzy (een vreetbui met honderden vissen) erg opgewonden raken. Toeristen die op dat moment in het water gaan jagen of harpoeneren, lopen het risico defensief gebeten te worden.

De 9 gevaarlijkste spinnen op reis: zo herken je ze en overleef je een giftige spinnenbeet

10. De oceanische witpunthaai (Carcharhinus longimanus)

• Leefgebied: de diepe, open oceaan in tropische gebieden
• Aantal geregistreerde aanvallen: 15 (waarvan 3 dodelijk)

Laat je niet misleiden door het relatief lage getal op de lijst. De oceanische witpunthaai leeft ver op de open oceaan, voornamelijk in de Indische en Stille Oceaan, met hoge concentraties in de wateren rond Indonesië, Japan, de Galapagos-eilanden en Costa Rica. Hij komt zelden in contact met gewone strandgangers. Ontmoetingen met deze haai zijn echter direct riskant: het zijn extreem brutale, hardnekkige opportunisten die totaal geen angst tonen voor duikers.

Deze soort is berucht omdat hij historisch gezien honderden slachtoffers heeft gemaakt onder overlevenden van scheeps- en vliegtuigrampen op open zee, zoals bij het zinken van de USS Indianapolis en de Nova Scotia in de Tweede Wereldoorlog. Een aantal jaar geleden waren de witpunthaaien ook veel in het nieuws vanwege verschillende aanvallen rondom de Egyptische badplaats Sharm El Sheikh. Een haai om heel serieus te nemen, maar aangezien de kans dat je een boot- of vliegtuigramp meemaakt eveneens heel klein is, heb je meer kans om te sterven door een vallende kokosnoot dan door een aanval van de witpunthaai. 

11. De zwartpuntrifhaai (Carcharhinus melanopterus)

• Leefgebied: de ondiepe wateren en koraalriffen van de Indische en Stille Oceaan (veel gezien bij snorkelspots in Azië)
• Aantal geregistreerde aanvallen: 14 (waarvan 0 dodelijk)

De zwartpuntrifhaai is de ultieme ‘vakantiehaai’: wie gaat snorkelen in Egypte, Thailand of Indonesië komt deze soort bijna gegarandeerd tegen. Ze zijn gemakkelijk te herkennen aan de gitzwarte punten op al hun vinnen. Van nature zijn ze uiterst schuw en zwemmen ze direct weg als een snorkelaar te dichtbij komt. De veertien incidenten op de lijst zijn bijna allemaal ontstaan door wadende mensen die met blote voeten door het ondiepe water liepen en per ongeluk op de haai stapten.

Handig voor op reis: hoe houd je de zwartpunthaai en zwartpuntrifhaai uit elkaar?

Zie je tijdens het snorkelen of zwemmen een haai met zwarte vintippen? Grote kans dat het een van deze twee is. Je houdt ze eenvoudig uit elkaar: de zwartpuntrifhaai leeft uitsluitend rond tropische koraalriffen en heeft een opvallend wit/licht randje direct onder de zwarte stip op zijn rugvin. De gewone zwartpunthaai is groter, leeft in open kustwateren en de branding, en mist dat witte randje op zijn egaal zwarte vinnen.

12. De blauwe haai (Prionace glauca)

• Leefgebied: de diepe, open oceanen wereldwijd, maar trekt in de zomer geregeld naar de Europese kustwateren
• Aantal geregistreerde aanvallen: 13 (waarvan 4 dodelijk)

De blauwe haai is een prachtige, indigo-blauw gekleurde haai met opvallend lange borstvinnen. Hoewel deze soort hoofdzakelijk op open zee leeft, is het een opportunistisch roofdier dat je serieus moet nemen. Het percentage fatale aanvallen (4 van de 13) is relatief hoog. Dit komt omdat ontmoetingen meestal ver op zee plaatsvinden met duikers of speervissers. Omdat deze soort de afgelopen jaren geregeld dicht bij de stranden van Spanje en Frankrijk opduikt, is het een belangrijke haai om te kennen, al is een incident in de Middellandse Zee nog altijd extreem zeldzaam. Hoewel het dier niet agressief is, is het van nature nieuwsgierig en zal het duikers en speervissers opzoeken, zeker als er eten in het spel is.

De 9 gevaarlijkste slangen op reis: zo herken je ze en overleef je een slangenbeet

13. De citroenhaai (Negaprion brevirostris)

• Leefgebied: de subtropische kustwateren van Noord- en Zuid-Amerika en de westkust van Afrika
• Aantal geregistreerde aanvallen: 10 (waarvan 0 dodelijk)

De citroenhaai dankt zijn naam aan de subtiele, geelbruine gloed op zijn rug, waarmee hij perfect gecamfouleerd is op de zanderige zeebodem. Dit zijn grote, krachtige haaien die tot wel drie meter lang kunnen worden. Ondanks hun omvang zijn ze erg populair bij ecotoeristen en duikers, omdat ze over het algemeen heel tolerant zijn richting mensen. Er is nog nooit een dodelijk incident met een citroenhaai gemeld; de weinige beten op de lijst waren het gevolg van duikers die de haai te veel provoceerden.

14. De makohaai (Isurus oxyrinchus)

• Leefgebied: open, diepe wateren van gematigde en tropische zeeën wereldwijd
• Aantal geregistreerde aanvallen: 10 (waarvan 1 dodelijk)

De kortvinnige makohaai is de onbetwiste straaljager van de oceaan. Hij kan snelheden bereiken tot wel 74 kilometer per uur en staat erom bekend dat hij metershoog boven het wateroppervlak kan springen. Door zijn enorme snelheid, felle jachtstijl en vlijmscherpe, naar buiten gebogen tanden is de mako een potentieel gevaar voor duikers en diepzeevissers. Hoewel hij zelden de kust opzoekt, is dit een roofdier dat bij een ontmoeting direct adrenaline opwekt.

15. De bakerhaai (Ginglymostoma cirratum)

• Leefgebied: de bodem van ondiepe, warme riffen in de Atlantische en Stille Oceaan
• Aantal geregistreerde aanvallen: 9 (waarvan 0 dodelijk)

De bakerhaai (in het Engels de nurse shark, in de volksmond de verpleegsterhaai) ligt overdag voornamelijk passief te slapen op de zandbodem of onder koraalriffen. Veel snorkelaars en duikers denken ten onrechte dat deze haai een soort tamme huishond is en proberen hem aan te raken of aan zijn staart te trekken. Dat is onverstandig: hoewel hij geen vlijmscherpe tanden heeft, beschikt de bakerhaai over een ijzersterke kaak met een krachtige zuigfunctie. Als hij eenmaal vastbijt, laat hij door een reflex niet meer los, wat kan leiden tot nare vleeswonden.

De harde statistieken: zet je angst in perspectief

Haaienaanvallen zijn wereldwijd nog altijd extreem zeldzaam. Om je angst in perspectief te plaatsen, zijn dit de actuele verhoudingen:

• 1 op 11,5 miljoen: dat is de kans dat je ooit door een haai wordt aangevallen.
• 1 op 264,1 miljoen: dat is de astronomisch kleine kans dat je daadwerkelijk sterft door een haaienaanval.
• Selfies vs. haaien: wereldwijd sterven er jaarlijks gemiddeld zo’n vijf mensen aan de gevolgen van een haaienaanval. Ter vergelijking: er sterven jaarlijks tientallen mensen wereldwijd simpelweg omdat ze tijdens het nemen van een selfie van een klif vallen of worden aangereden.
• Europa: sinds het jaar 1850 zijn er in heel Europa slechts 42 incidenten met haaien gemeld, voornamelijk in Griekenland en Italië. In de Noordzee hoef je al helemaal niet bang te zijn: de haaien die hier leven zijn klein en eten uitsluitend krabben en visjes.

Survivaltips: zo voorkom je een haaienaanval

Mocht je gaan zwemmen, surfen of duiken in een risicogebied, volg dan deze basisregels op:

1. Zwem niet tijdens de schemering of ’s nachts: haaien jagen voornamelijk rond zonsopgang, zonsondergang en in de nacht. Hun zicht is dan optimaal aangepast.
2. Blijf weg bij vissers of vogelkolonies: waar gevist wordt, ligt bloed en aas in het water. Dit trekt haaien van kilometers afstand aan.
3. Draag geen glimmende sieraden: een glinstering van een horloge of ketting in het water lijkt voor een haai sprekend op de glanzende schubben van een gewonde vis.
4. Zwem in een groep: haaien vallen biologisch gezien zelden een groep aan; ze selecteren vrijwel altijd een solitair doelwit.
5. Blijf rustig ademhalen: mocht je een haai zien tijdens het duiken of snorkelen, maak dan geen paniekerige, spattende bewegingen. Blijf het dier rustig aankijken; zodra een haai merkt dat hij gezien is, verliest hij vaak zijn verrassingselement en zwemt hij door.

Bekijk ook dit gezellige filmpje:

Altijd als eerste op de hoogte van het laatste reisnieuws, de leukste winacties en de beste insidertips? Meld je aan voor de gratis wekelijkse Columbus Travel-nieuwsbrief en/of volg ons op Facebook, Instagram, Linkedin, Spotify en/of YouTube!

Wil je onze reisverhalen en tips vaker terugzien? Google biedt nu de mogelijkheid om je favoriete media, zoals Columbus Travel, voorrang te geven. Klik in Google News op de ster of de volg-optie bij onze titel om ons toe te voegen aan je voorkeursbronnen. Kleine moeite, meer vakantiegevoel in je feed!