Waarom dat schattige straatdier je gevaarlijkste reissouvenir kan zijn (en waarom we het massaal onderschatten)

Een harige puppy die kwispelend op je afkomt op een Thais strand, een spinnende kat bij een Griekse taverne of een brutale aap bij een tempel op Bali: op reis laten we onze waakzaamheid geregeld varen. ‘Ach, dat loopt wel los’, denken we al snel, waarna we de hand uitsteken voor een aai. Een levensgevaarlijke misvatting. Reizigers zijn zich er nauwelijks van bewust, maar met dat ene moment van onoplettendheid haal je mogelijk de dodelijkste ziekte ter wereld in huis: rabiës.

Wie denkt aan gevaarlijke infectieziekten op reis, denkt al snel aan malaria, ebola of dengue. Toch spant rabiës (hondsdolheid) de absolute kroon als het gaat om pure dodelijkheid. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) eist de ziekte jaarlijks naar schatting 59.000 menselijke levens; dat zijn ruim 160 doden per dag. Zodra het virus je centrale zenuwstelsel (ofwel je hersenen) bereikt en de eerste symptomen zich openbaren, is de overlijdenskans vrijwel 100%. Er is geen medicijn ter wereld dat je dan nog kan redden. Gelukkig is het risico op besmetting beheersbaar, mits je de feiten kent. En juist daar schort het bij veel reizigers nogal eens aan.

Niet alleen bijten: het gevaar van een ‘onschuldige’ lik

Vraag een reiziger hoe hij denkt dat je hondsdolheid oploopt, en het antwoord is steevast: een agressieve beet van een zwerfhond. Dat klopt, in 99% van de humane gevallen wereldwijd is de hond de boosdoener. Maar wat veel mensen niet weten, is dat het virus zich verspreidt via het speeksel van een besmet zoogdier.

Je hoeft dus helemaal niet bloedend op straat te belanden om risico te lopen. Een speelse krab van een kat, een aap die je hand pakt waar toevallig een klein sneetje in zit of een hond die een onschuldige lik geeft over een schrammetje op je been is al genoeg. Het virus heeft aan een microscopisch klein vloeibaar toegangspoortje voldoende om de reis naar je hersenen in te zetten.

Waar moet je (ook in Europa) extra goed opletten?

Rabiës komt wereldwijd voor in meer dan 150 landen, met name in delen van Azië (waarbij het Indiase subcontinent een berucht kerngebied is), Afrika, Midden-Amerika en Zuid-Amerika. Alleen Nieuw-Zeeland, Antarctica, grote delen van Oceanië en Japan zijn rabiësvrij.

Maar hoe zit dat dichter bij huis? In Nederland en België komt klassieke rabiës onder landdieren gelukkig al decennia niet meer voor. Wel kan er een specifieke variant opduiken bij vleermuizen. Het advies is dan ook om deze dieren nooit aan te raken.

Op vakantie zit het grootste risico in de illegale import van puppy’s uit hoogrisicolanden, zoals Marokko of Oost-Europa. Om deze reden is een rabiësvaccinatie in de gehele EU wettelijk verplicht voor alle honden, katten en fretten die de grens overkomen. Zij moeten aantoonbaar ingeënt zijn en een Europees dierenpaspoort hebben.

Populaire vakantielanden zoals Spanje, Griekenland en Italië zijn dus in principe – net als Nederland en België – vrij van klassieke rabiës bij landdieren. Toch is juist in Zuid- en Oost-Europa extra waakzaamheid geboden. Landen zoals Turkije of buurlanden in de Balkan kampen namelijk nog wél met rabiës. Omdat de controle aan de buitengrenzen van de EU niet waterdicht is, worden er via die wegen geregeld ongevaccineerde straatdieren illegaal binnengesmokkeld. Gecombineerd met de enorme populaties zwerfhonden en -katten in Zuid-Europese landen, is het risico op een rabiësuitbraak daar simpelweg groter dan in Nederland of België. Een schattige zwerfpup op een Grieks eiland kan dus ongemerkt tóch drager zijn.

De grote misvatting over de rabiësvaccinatie

Veel reizigers weten überhaupt niet dat je je preventief kunt laten inenten tegen hondsdolheid. De basisserie bestaat tegenwoordig uit twee prikken (op dag 0 en dag 7). Maar de allergrootste en gevaarlijkste misvatting is dat je na die prikken immuun bent.

Dat ben je dus niet. Waarom zou je die rabiësvaccinatie dan toch halen?

• Zonder vaccinatie vooraf: word je in het buitenland gekrabd of gebeten? Dan moet je binnen 24 uur niet alleen vaccinaties hebben, maar ook rabiës-immunoglobulinen (MARIG). Dit zijn kant-en-klare antistoffen die direct rondom de wond worden ingespoten. Het probleem? Deze antistoffen zijn in veel ontwikkelingslanden of afgelegen gebieden reizend slecht of simpelweg níét verkrijgbaar. Je moet dan halsoverkop je reis afbreken en naar een ander land of naar huis vliegen om je leven te redden.
  
• Met vaccinatie vooraf: je hebt een levenslange basisbescherming. Word je gebeten, dan heb je die schaarse antistoffen níét meer nodig. Je hebt dan enkel nog twee herhaalprikken nodig om je afweersysteem te activeren. Die zijn wereldwijd vrijwel overal goed op voorraad. Je bespaart jezelf dus een gigantische logistieke en medische nachtmerrie.

De praktijk: waar haal je de rabiësvaccinatie en wat kost het?

Voor een rabiësvaccinatie kun je doorgaans niet bij je eigen huisarts terecht. Hiervoor maak je een afspraak bij de GGD, een gespecialiseerde reizigerskliniek of een organisatie zoals Thuisvaccinatie.nl.

Goedkoop is de bescherming helaas niet. Per vaccinatie betaal je zo’n € 95 tot € 98. Omdat je voor de basisbescherming twee prikken nodig hebt, ben je aan de vaccins alleen al een kleine € 190 kwijt, exclusief de consultkosten (vaak rond de € 20 tot € 32). Afhankelijk van je aanvullende zorgverzekering worden reizigersvaccinaties soms (deels) vergoed.

Wat betreft bijwerkingen hoef je je weinig zorgen te maken: de rabiësprik staat bekend als een veilig vaccin. Net als bij de meeste vaccinaties kun je na afloop last krijgen van een stijve of gevoelige spier rond de prikplek, lichte vermoeidheid of lichte hoofdpijn, maar dit trekt snel weer weg.

Symptomen om goed in de gaten te houden

De incubatietijd van rabiës is verraderlijk: het kan weken tot soms wel maanden duren voordat het virus via de zenuwbanen de hersenen bereikt. De eerste symptomen lijken onschuldig en grieperig: koorts, hoofdpijn en een algeheel gevoel van malaise. Soms treedt er een vreemd, tintelend of jeukend gevoel op rondom de plek van de oorspronkelijke beet of krab.

Pas in een later stadium volgen de kenmerkende, angstaanjagende symptomen van de hersenontsteking: extreme spierkrampen, angstaanvallen, verlammingen, hyperactiviteit en de beruchte hydrofobie (watervrees), waarbij de patiënt hevige slikrampen krijgt bij het zien of drinken van water. Zodra deze fase aanbreekt, rest er helaas geen weg meer terug.

Wat te doen bij een incident? De gouden regels

Voorkomen is uiteraard beter dan genezen. De belangrijkste stelregel voor reizigers is simpel: houd altijd minimaal een armlengte afstand van zoogdieren in risicolanden, hoe schattig ze ook zijn. Aai ze niet, voer ze niet, mijd grotten met vleermuizen en kijk extra uit tijdens het hardlopen of fietsen, omdat dit jachtgedrag bij zwerfhonden kan triggeren.

Gaat het toch mis en loop je risico? Volg dan direct dit strikte protocol:

• Spoelen, spoelen, spoelen: was de wond direct minimaal 15 minuten langdurig uit met stromend water en veel zeep (of afwasmiddel). Het virus is erg gevoelig voor zeep.
• Ontsmetten: desinfecteer de wond hierna grondig met jodium of alcohol (70%).
• Bellen: neem direct contact op met de alarmcentrale van je reis- of zorgverzekering. Zij weten exact welk ziekenhuis in de regio de juiste vaccins (en eventueel antistoffen) op voorraad heeft.
• Medische hulp: ga zo snel mogelijk naar een arts, óók als je al gevaccineerd bent en ook als het ‘maar een klein schrammetje’ of een lik op een wondje was.

Bereid je voor, maar blijf reizen

Rabiës is zonder twijfel een van de meest angstaanjagende ziektes die je op reis kunt tegenkomen, maar het is absoluut geen reden om verre bestemmingen te mijden. Het belangrijkste medicijn tegen rabiës is simpelweg bewustwording. Door die schattige zwerfhond of brutale tempelaap ditmaal écht van een afstandje te bewonderen, neem je het grootste risico al weg. Ga je voor langere tijd op reis, zoek je het avontuur op buiten de gebaande paden of reis je met kinderen? Overweeg dan serieus die preventieve vaccinatie bij de GGD of reizigerskliniek. Het kost wat, maar de medische en logistieke gemoedsrust die je er op reis voor terugkrijgt, is onbetaalbaar.

Altijd als eerste op de hoogte van het laatste reisnieuws en de beste insidertips? Meld je aan voor de gratis Columbus Travel-nieuwsbrief en volg ons op Facebook, Instagram, Linkedin, Spotify en/of YouTube!

Wil je onze reisverhalen en tips vaker terugzien? Google biedt nu de mogelijkheid om je favoriete media, zoals Columbus Travel, voorrang te geven. Klik in Google News op de ster of de volg-optie bij onze titel om ons toe te voegen aan je voorkeursbronnen. Kleine moeite, meer vakantiegevoel in je feed!